Geçmiş yıllarda, uluslararası enerji dengelerindeki değişiklikleri ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini ele almaya başladığımızda, karşımızda genelde temkinli bir sessizlik bulunmaktaydı. O zamanlar Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu konuları gündeme getirmek, vatanımızın geleceği için bir sorumluluk paylaşma çabasıydı. Bugün ise Türkiye Enerji Stratejileri ve Nükleer Araştırmalar Kurumu (TENMAK) ile Danimarka merkezli Copenhagen Atomics arasında imzalanan anlaşma ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana verdiği önem, bu konunun artık somut bir temele oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve vatandaşlarımıza karşı olan vicdani sorumluluğumuzla, savunma sanayii perspektifinden detaylı bir biçimde ele alacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve uluslararası krizlerin tetiklediği arz güvencesi açısından önemli bir değişim sürecinden geçmektedir. Rüzgâr ve güneş enerjisi gibi yenilenebilir kaynaklar değerlidir, ancak modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisini yeterince sağlayamamaktadırlar. Bu yapısal ihtiyaç, nükleer enerjiyi tekrar gündemimizin merkezine yerleştirmiştir.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik gereklilikler ve stratejik bağımsızlık öngörüleri doğrultusunda savunma sanayisini geliştirerek hızlı bir büyüme dönemine girmiştir. Sektörün 2025 yılına kadar 10 milyar doları aşan ihracatı ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kabiliyetimizin ne denli arttığını göstermektedir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasitelerin, kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yoğun enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal enerji talebini eşi benzeri görülmemiş seviyelere ulaştırdığı gerçeği de göz ardı edilmemelidir.

Sektörlerin enerji tüketiminin boyutlarını sayısal değerlerle ifade etmek, konunun ciddiyetini kavramak açısından oldukça önemlidir. ASELSAN tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) seviyelerindedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi operasyonlarının bu miktarı kat kat aştığı, ayrıca MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer bir yoğunlukla enerji talep ettiği aşikardır. Türk Savunma Sanayisi’nin toplam güçlendirilmiş elektrik tüketiminin yıllık 1,5 – 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu öngörülmektedir. Bu tesislere gerekli enerjinin geleneksel yöntemlerle, ulusal elektrik şebekesi aracılığıyla sağlanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi senaryolarda telafisi imkânsız riskler taşır. Bu aciliyeti gidermenin çözümü, “ada modunda” çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Bu mikroşebekelerin kalbi ise kesinlikle toryumla çalışan SMR teknolojisi olmalıdır.

JELOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum, doğada uranyumdan daha yaygın bulunan, kendi başına nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük bir stratejik maddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde mevcut toryum rezervinin 6,3 milyon tonun üzerinde olduğu belirtilmektedir. Türkiye, bu kıymetli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte en zengin yataklara sahip ülkelerden biridir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki belirgin rezervi yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan bilim insanı Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş kapsamlı jeolojik tahminleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ila 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğunu göstermektedir. Örneğin, sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyaçlarını onlarca yıl süreyle karşılayabilecek bir potansiyele sahiptir. Bu yer altındaki zenginlik, bir nimetten daha çok, bilimsel iradeyi ortaya koymamız için bize bırakılmış bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumdan bir enerji kaynağı elde edebilmek, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın kullanımından daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirmektedir. Toryum-232 bir “doğurgan” unsur olup, reaktör merkezinde bir nötron alarak Toryum-233’e ve ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e dönüşmekte, nihayetinde sıradaki beta bozunumuyla mükemmel bir nükleer yakıt olan, bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu dönüşüm programının Türkiye’deki en önemli öncüsü, parçacık fiziği alanında uzman merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocanın liderliğindeki “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak geliştirilmiştir. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarparak yoğun bir nötron akışı üretilmesini sağlar ve bu sayede sistemin nötron jeneratörüne evrilmesi gerçekleştirilir. Sistemin en çarpıcı özelliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcı elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon tepkimesi milisaniyeler içinde sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde meydana gelen erime kazalarına karşı teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Yazarken içimiz buruk, vicdanımız mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun bir süre etkisiz hale getirmiş, bu topraklardaki bilimsel atılımı zorlaştırmıştır. Arık hoca, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen ve bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen nadir bilim insanlarından biriydi.

Kazanın ardında eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın ardında sabotaj olasılığı ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin etkisini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocanın bu sesi, zamanla dahi kulak